Polska w ostatnich latach wdrożyła nowoczesny program szczepień przeciw HPV – bezpłatny, dostępny na równych zasadach dla dziewcząt i chłopców oraz realizowany zarówno w szkołach, jak i w podstawowej opiece zdrowotnej.[1] To ważny krok w kierunku skutecznej profilaktyki nowotworów. Dane pokazują jednak, że mimo dobrych rozwiązań organizacyjnych potencjał programu nie został jeszcze w pełni wykorzystany, a poziom wyszczepienia wciąż pozostaje zbyt niski, by osiągnąć cele Narodowej Strategii Onkologicznej.[2]
W celu lepszego zrozumienia przyczyn tej sytuacji, Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej, w ramach Forum na rzecz Eliminacji HPV, przeprowadził badanie „Polki i Polacy o szczepieniach przeciw HPV” [3]. Wyniki pokazują, że problemem nie jest brak akceptacji dla szczepień, lecz niedostatek rzetelnej informacji, poczucia bezpieczeństwa oraz wsparcia w procesie podejmowania decyzji. Bez konsekwentnej edukacji i budowania zaufania trudno będzie przełożyć potencjał programu na realny wzrost liczby zaszczepionych. Na szczególną uwagę zasługują dane obrazujące postawy rodziców dzieci w wieku 9–18 lat, którzy stanowili 19% próby badawczej (N=196) i są grupą kluczową z punktu widzenia realizacji programu szczepień przeciw HPV, ponieważ to właśnie oni podejmują decyzje zdrowotne dotyczące dzieci i młodzieży objętych lub potencjalnie objętych szczepieniami przeciwko HPV.
Wiedza o programie szczepień przeciw HPV. 62% Polaków twierdzi, że słyszało o bezpłatnym programie realizowanym w szkołach i placówkach podstawowej opieki zdrowotnej, skierowanym do dzieci w wieku szkolnym. Jednocześnie 26% respondentów przyznaje, że nie spotkało się wcześniej z żadnymi informacjami na temat programu, a 12% nie jest pewnych, czy o nim słyszało.
W grupie rodziców poziom deklarowanej świadomości programu szczepień przeciw HPV jest wyraźnie wyższy niż w populacji ogólnej. O bezpłatnym programie szczepień realizowanym w szkołach i POZ słyszało 74,3% rodziców dzieci w wieku 9–18 lat (62,1% w całej próbie). Jednocześnie tylko 16,9% rodziców deklaruje, że nie zetknęło się z informacją o programie (wobec 25,9% ogółem), a odsetek odpowiedzi „nie wiem” jest niższy niż w populacji ogólnej.
Źródła informacji. Osoby zaznajomione z programem najczęściej czerpią wiedzę z mediów, Internetu i organizacji pozarządowych – źródła te wskazało 66% respondentów. Nieco rzadziej informacje pochodzą od lekarzy (31%) oraz rodziny i przyjaciół (23%).
Rodzice dzieci w wieku 9–18 lat istotnie częściej niż ogół badanych wskazują na instytucjonalne i formalne źródła informacji o szczepieniach przeciw HPV: szkołę, dyrekcję lub nauczycieli (21,5% vs 10,9% ogółem), lekarza rodzinnego lub POZ (41,0% vs 30,5%). Jednocześnie nieco rzadziej niż populacja ogólna wskazują media, Internet i organizacje pozarządowe jako główne źródło wiedzy (60,5% vs 66,2%). Rola rodziny i znajomych jako źródła informacji pozostaje na zbliżonym poziomie.
Szkoła jako miejsce szczepień przeciw HPV. Według prawie 7. na 10 respondentów (68%) szkoły powinny umożliwiać organizację szczepień przeciwko HPV, co ich zdaniem ułatwia dostęp do profilaktycznej opieki zdrowotnej. 16% respondentów nie zgadza się z tym stwierdzeniem. Poparcie dla organizacji szczepień przeciw HPV w szkołach, wśród rodziców dzieci w wieku 9–18, lat jest zbliżone do poziomu obserwowanego w populacji ogólnej. Łącznie 66,8% rodziców uważa, że szkoła powinna umożliwiać organizację szczepień (odpowiedzi „zdecydowanie tak” i „raczej tak”), wobec 68% w całej próbie. Jednocześnie w tej grupie wyższy jest odsetek odpowiedzi negatywnych (21,1% vs 15,7%), a niższy udział odpowiedzi „trudno powiedzieć”. Oznacza to bardziej spolaryzowane postawy – przy podobnym poziomie poparcia, część rodziców wyraża wyraźniejszy sprzeciw wobec realizacji szczepień w szkołach.
Co utrudnia decyzje o szczepieniu w szkołach, a co mogłoby pomóc? Respondenci najczęściej wskazują, że realizację szczepień przeciw HPV w szkołach utrudniają obawy dotyczące bezpieczeństwa szczepionek (42%) oraz niewystarczająca ilość informacji przekazywanych rodzicom (38%). Podobny obraz wyłania się z odpowiedzi rodziców dzieci w wieku 9–18 lat, wśród których również dominują obawy o bezpieczeństwo szczepionki (42,9%) oraz niedobór informacji kierowanych do rodziców (35,2%). Jednocześnie w tej grupie rzadziej niż w populacji ogólnej wskazywane są bariery organizacyjne, braki kadrowe czy niedostateczna współpraca szkoły z podstawową opieką zdrowotną i powiatowymi stacjami sanitarno-epidemiologicznymi, co sugeruje, że kluczowym wyzwaniem pozostają kwestie zaufania i poczucia bezpieczeństwa, a nie aspekty operacyjne.
Zdaniem respondentów wdrażanie programu szczepień mogłyby ułatwić przede wszystkim rzetelne materiały edukacyjne dla rodziców i uczniów oraz spotkania informacyjne z udziałem lekarza lub eksperta. W porównaniu z populacją ogólną rodzice rzadziej wskazują materiały edukacyjne jako kluczowe ułatwienie, co może sugerować większe oczekiwanie wobec bezpośredniego kontaktu z ekspertami medycznymi (spotkania informacyjne z lekarzem lub ekspertem wskazuje 36% rodziców).
Postawy dotyczące rozszerzenia programu o starsze roczniki. Badanie pokazuje również zdecydowane poparcie dla rozszerzenia programu szczepień przeciw HPV obejmujące starsze dzieci. Prawie 2/3 respondentów uważa, że szczepienia przeciwko HPV powinny być przeprowadzane również w szkołach średnich i obejmować młodzież do 18 roku życia. 62,3% rodziców dzieci w wieku 9–18 lat popiera realizację programu szczepień przeciw HPV w szkołach średnich i objęcie nim młodzieży do 18. roku życia. Poziom ten jest zbliżony do wyniku w całej próbie, jednak również w tym przypadku widoczny jest wyższy odsetek odpowiedzi negatywnych (22,3% vs 16,3% ogółem).
Obowiązkowość szczepień. Ponad czterech na dziesięciu respondentów opowiada się za obowiązkowymi szczepieniami przeciwko HPV, a 30% negatywnie ocenia ten pomysł. Poparcie dla obowiązkowego charakteru szczepień przeciw HPV wśród rodziców dzieci w wieku 9–18 lat wynosi 39,6%, wobec 42,9% w populacji ogólnej. Jednocześnie 35,5% rodziców sprzeciwia się obowiązkowości, co oznacza nieco wyższy poziom negatywnych odpowiedzi niż w całej próbie. Odsetek odpowiedzi niezdecydowanych pozostaje zbliżony.
Konkluzja. Wyniki badania IPPEZ wpisują się w szerszą dyskusję na temat kierunków rozwoju polityki zdrowotnej w obszarze profilaktyki onkologicznej, pokazując jednocześnie rosnącą akceptację społeczną dla szczepień przeciw HPV oraz skalę wyzwań związanych z edukacją, komunikacją i organizacją programu. To właśnie te elementy – obok decyzji systemowych – mogą w największym stopniu zadecydować o tym, czy Polska w pełni wykorzysta potencjał szczepień w ograniczaniu zachorowań i zgonów związanych z zakażeniami HPV.
Szczególną rolę w tym procesie odgrywają rodzice dzieci w wieku 9–18 lat, którzy charakteryzują się wyższą świadomością programu oraz częstszym kontaktem z informacją przekazywaną przez szkołę i podstawową opiekę zdrowotną, a jednocześnie częściej niż populacja ogólna prezentują postawy sceptyczne wobec organizacji szczepień w szkołach, ich rozszerzenia i obowiązkowości. W tej grupie kluczowym wyzwaniem pozostają obawy dotyczące bezpieczeństwa szczepionki oraz potrzeba bezpośredniego kontaktu z ekspertami medycznymi, który – w opinii rodziców – może skuteczniej wspierać proces podejmowania decyzji.
***
Badanie przeprowadzono metodą wywiadów on-line (CAWI) na panelu internetowym SW Panel na reprezentatywnej próbie 1028 Polek i Polaków powyżej 18. roku życia. Zrealizowano je w dniach 18–20 listopada 2025 roku w ramach inicjatywy Forum na Rzecz Eliminacji HPV.
