Nowoczesna profilaktyka – inwestycja w zdrowie o wysokiej stopie zwrotu

17 lutego 2026

Panel „Nowoczesna profilaktyka – inwestycja w zdrowie o wysokiej stopie zwrotu”, zorganizowany podczas XX Forum Organizacji Pacjentów, był poświęcony aktualnym rozwiązaniom systemowym w obszarze profilaktyki zdrowotnej w Polsce. Dyskusja dotyczyła w szczególności obowiązujących i planowanych mechanizmów refundacyjnych, zmian w dostępności szczepień, postępującej cyfryzacji systemu ochrony zdrowia oraz programów badań przesiewowych, które umożliwiają wcześniejsze rozpoznawanie chorób i ograniczanie kosztów leczenia na dalszych etapach ich rozwoju.

W panelu udział wzięli: dr Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny, prof. dr hab. Paweł Koczkodaj, Narodowy Instytut Onkologii, Stowarzyszenie Profilaktyków Polskich, prof. dr hab. Krzysztof Tomasiewicz – Prezes Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych, prof. dr hab. Małgorzata Myśliwiec – Katedra i Klinika Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii GUMed, dr Rafał Staszewski – Kanclerz Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Aleksandra Wilk – Dyrektor Sekcji Raka Płuca, Fundacja „To się Leczy. Spotkanie moderowała Aleksandra Kurowska.

Profilaktyka to nie tylko szczepienia – ale to one najszybciej pokazują efekt Już na początku rozmowy podkreślono, że choć profilaktyka bywa społecznie utożsamiana głównie ze szczepieniami, w rzeczywistości obejmuje znacznie szersze spektrum działań. Jednocześnie to właśnie szczepienia stały się dziś najbardziej mierzalnym dowodem, że inwestowanie w zapobieganie chorobom po prostu się opłaca. Minister dr Paweł Grzesiowski zwrócił uwagę na skalę zmian, jakie zaszły w ostatnich kilkunastu miesiącach – zarówno jeśli chodzi o dostępność szczepień, jak i ich finansowanie. Jednocześnie mocno wybrzmiała teza, że refundacja nie oznacza braku kosztu, lecz jego mądrą redystrybucję.

Wszyscy odczuliśmy istotne zmiany w systemie dostępności szczepień – również od strony finansowej. Znacząco poszerzono refundacje: mówimy o półpaścu, RSV, szczepieniach przeciw HPV. To nie są indywidualne sukcesy, to efekt pracy zespołowej i współpracy wielu instytucji. (...) Szczepionka nie staje się darmowa w momencie refundacji. Ona jest bezpłatna dla pacjenta, ale finansowana z naszych wspólnych środków. To klasyczny przykład inwestycji: wydajemy wcześniej, żeby nie płacić wielokrotnie więcej później.”

dr Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny

RSV: profilaktyka, która chroni system. Jednym z najczęściej przywoływanych przykładów „szybkiego zwrotu” z profilaktyki były szczepienia przeciw RSV. Eksperci podkreślali, że ich znaczenie wykracza daleko poza redukcję liczby infekcji. „Szczepienia są po to, aby zapobiec hospitalizacji” – zaznaczał prof. Krzysztof Tomasiewicz. – „To nie jest wyłącznie problem oddziałów zakaźnych. Ogniska RSV czy grypy dezorganizują pracę onkologii, kardiologii, interny. To obciążenie całego systemu.”W szczególny sposób zwrócono uwagę na seniorów, dla których hospitalizacja z powodu infekcji często oznacza trwały spadek sprawności, a nie tylko przejściowe pogorszenie stanu zdrowia. Zwrócono również uwagę na seniorów, dla których hospitalizacja z powodu infekcji często oznacza trwały spadek sprawności, a nie tylko przejściowe pogorszenie stanu zdrowia „Dla pacjenta 80–90-letniego sam pobyt w szpitalu bywa punktem zwrotnym. To często osoby, które nie wracają już do poziomu funkcjonowania sprzed hospitalizacji” – podkreślał w dyskusji prof. Tomasiewicz

Szczepienia są po to, aby zapobiec hospitalizacji. To nie jest wyłącznie problem oddziałów zakaźnych. Ogniska RSV czy grypy dezorganizują pracę onkologii, kardiologii, interny. To obciążenie całego systemu. (...) Nie mamy jeszcze takich danych w kontekście RSV w Polsce, natomiast dysponujemy licznymi danymi zagranicznymi. Są bardzo dobre dane ze Stanów Zjednoczonych, gdzie wykazano skuteczność szczepień na poziomie ponad 80 procent, a w przypadku Szkocji skuteczność ochrony przed hospitalizacją wynosiła około 65 procent. (...) Mówimy o chorobach populacyjnych, które dotyczą milionów osób, więc nawet te 60, 70 czy 80 procent skuteczności przekłada się na ogromny efekt zdrowotny i systemowy.

prof. dr hab. Krzysztof Tomasiewicz – Prezes Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych

HPV: twarde dane zamiast strachu. Wątek szczepień przeciw HPV był przykładem rozmowy opartej na danych, a nie emocjach. Dr Paweł Grzesiowski przypomniał, że system monitorowania pozwala dziś jasno mówić o bezpieczeństwie szczepień.„Przez ponad dwa lata programu szczepień przeciw HPV mieliśmy sześć poważniejszych zdarzeń niepożądanych – bez trwałego uszczerbku na zdrowiu – przy około 600 tysiącach podanych dawek. Na podstawie takich danych możemy uczciwie powiedzieć: szczepionki są bezpieczne." Z kolei prof Paweł Koczkodaj, który zwrócił uwagę, że profilaktyka ma różne tempa zwrotu, a HPV jest najlepszym przykładem skuteczności działań długofalowych.

Efekt populacyjny szczepień przeciw HPV widać przy wyszczepieniu rzędu 70–80% – i to po latach. Ale to nie jest teoria. Australia, która rozpoczęła program w 2007 roku, realnie zmierza do eliminacji raka szyjki macicy. Mówimy o perspektywie kilkunastu, a być może nawet kilku lat.

prof. dr hab. Paweł Koczkodaj, Narodowy Instytut Onkologii, Stowarzyszenie Profilaktyków Polskich

Profilaktyka to także infrastruktura i organizacja. Duża część dyskusji dotyczyła tworzenia warunków, w których profilaktyka staje się naturalnym wyborem pacjenta. Przykładem są szczepienia w aptekach, cyfrowe książeczki szczepień czy weryfikacja uodpornienia populacji dzieci i młodzieży.

Cukrzyca typu 1 i lipidogram u dzieci: profilaktyka, która ratuje całe rodziny. Drugą osią panelu były badania przesiewowe u dzieci, zwłaszcza w kierunku cukrzycy typu 1 i hipercholesterolemii rodzinnej. Prof. Małgorzata Myśliwiec podkreślała, że są to choroby, które przez lata nie dają objawów, a ich pierwszy „sygnał” bywa dramatyczny.

Badania przesiewowe dotyczą chorób, których nie widać. Dziecko wygląda zdrowo, a choroba rozwija się po cichu. Gdy pojawiają się objawy – często jest już za późno. Wprowadzenie lipidogramu do bilansu sześciolatka pokazano jako przykład niewielkiej zmiany organizacyjnej o ogromnym efekcie zdrowotnym i ekonomicznym. Koszt programu jest nieporównywalnie mniejszy niż koszty hospitalizacji, zawałów, udarów czy przedwczesnych zgonów, których możemy uniknąć.

prof. dr hab. Małgorzata Myśliwiec – Katedra i Klinika Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii GUMed

Prof. Małgorzata Myśliwiec zwróciła uwagę także na cukrzycę typu 1 jako przykład choroby, która przez długi czas rozwija się bezobjawowo, a jej rozpoznanie bardzo często następuje dopiero w momencie ostrego zagrożenia życia dziecka.Jak podkreślała, klasyczne objawy – wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, chudnięcie – oznaczają już trzecie, zaawansowane stadium choroby, w którym dochodzi do znacznego uszkodzenia komórek beta trzustki i często do kwasicy ketonowej wymagającej hospitalizacji, nierzadko na oddziale intensywnej terapii.Profesor wyjaśniała, że współczesna medycyna pozwala identyfikować cukrzycę typu 1 znacznie wcześniej – na etapie tzw. stadium 1 i 2, zanim pojawią się objawy kliniczne. Kluczowe znaczenie mają tu badania immunologiczne, wykrywające obecność specyficznych przeciwciał przeciwko komórkom beta trzustki. Jak zaznaczała prof. Myśliwiec, w stadium pierwszym ryzyko rozwoju pełnoobjawowej cukrzycy w ciągu pięciu lat sięga około 45–80 procent, natomiast w stadium drugim – gdy pojawiają się już zaburzenia gospodarki węglowodanowej – ryzyko to rośnie do 75 procent, a w perspektywie kolejnych lat sięga niemal 100 procent. Wczesne wykrycie choroby nie oznacza jednak „czekania na nieuniknione”. Profesor podkreślała, że świadomość ryzyka daje rodzinie realne narzędzia do działania.

Profesor podkreślała, że wczesna diagnostyka cukrzycy typu 1 to nie tylko kwestia zdrowia dziecka, ale również ogromne znaczenie systemowe. Hospitalizacje w stanie ciężkim, leczenie powikłań oraz długofalowe konsekwencje rozwojowe generują znacznie wyższe koszty niż monitorowanie i opieka nad pacjentem wykrytym na wczesnym etapie. Profilaktyka w tym obszarze oznacza wykrycie choroby zanim dojdzie do dramatycznych konsekwencji – klinicznych, rozwojowych i społecznych.

Bez jasnej informacji profilaktyka nie zadziała. Perspektywę pacjencką najmocniej wybrzmiała w wystąpieniu Aleksandry Wilk, która zwróciła uwagę na brak czytelnej informacji jako jedną z największych barier profilaktyki.„Kampania kampanią, ale pacjenci często nie wiedzą, gdzie i jak skorzystać z badań profilaktycznych. Informacja nie jest podana w prosty, praktyczny sposób.” Jej zdaniem kluczową rolę powinien odegrać lekarz POZ i pielęgniarka – jako naturalne punkty kontaktu z pacjentem. „Czasem wystarczy ulotka, QR-kod, jasna instrukcja: tu się zarejestruj, tu wykonasz badanie. Bez tego profilaktyka przegrywa z codziennym pośpiechem.” Wilk podkreślała też znaczenie wczesnej diagnostyki w onkologii, zwłaszcza w raku płuca, gdzie szybkie i pełne badania molekularne decydują o długości i jakości życia.

Do tego wątku odniósł się także dr Rafał Staszewski, podkreślając, że skuteczna profilaktyka wymaga nie tylko narzędzi i programów, ale również dobrze przygotowanych kadr:

Profilaktyka musi być trwale wpisana w system – od edukacji przed- i podyplomowej, przez współpracę uczelni medycznych z instytucjami publicznymi, po budowanie kompetencji interdyscyplinarnych, bez których nawet najlepsze rozwiązania systemowe nie będą w pełni wykorzystywane.”

dr Rafał Staszewski – Kanclerz Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Profilaktyka jako wspólny interes. Panel zakończył się wspólną konkluzją: profilaktyka nie jest kosztem, lecz inwestycją, która zwraca się szybciej lub wolniej – ale zawsze taniej niż leczenie powikłań. Warunkiem sukcesu jest jednak spójny system, dobra organizacja, jasna informacja i współpraca wszystkich interesariuszy: państwa, lekarzy, pacjentów i organizacji społecznych. To właśnie ten model – oparty na danych, dostępności i zaufaniu – coraz wyraźniej wyłania się z dyskusji o przyszłości ochrony zdrowia w Polsce.